Negatieve rente op een lening. Je leent geld en krijgt als beloning voor het afsluiten van een lening nog meer geld. Het klinkt onwerkelijk, maar dat is het niet. In Denemarken bijvoorbeeld kun je al enige tijd een hypotheek afsluiten met een negatieve rente en het lijkt erop dat we op termijn banken moeten gaan betalen om ons spaargeld te bewaren. In plaats van een kleine beloning in de vorm van rente, moeten we rente gaan betalen over ons spaargeld. Hoe werkt die negatieve rente nou precies en waarom gebruiken centrale banken het?

Voor centrale banken is de rentevoet een stukje monetair gereedschap om de economie te kunnen sturen. Gaat het slecht met de economie? Dan brengen ze de rente omlaag, maken ze het lenen van geld goedkoper en geven ze de economie een impuls door er op die manier meer geld in te pompen. De geschiedenis heeft uitgewezen dat landen de rente met ongeveer 500 basispunten naar benden moeten kunnen schroeven om een recessie (daling economische groei) te kunnen tegenhouden. Eén basispunt is een honderdste deel van een procent. Om een recessie tegen te kunnen gaan hebben centrale banken dus een speelruimte van ongeveer 5 procent naar beneden nodig. Het probleem op dit moment is dat de economie tekenen van een recessie begint te vertonen, maar dat de rentestand zo laag is dat die ruimte er niet meer is.

Hoe laag kan de rente gaan?

In een samenleving zonder cash geld zou er in theorie geen ondergrens zijn voor de rente. De centrale bank zou de rente van -1% naar -5% kunnen brengen om een recessie te ontmantelen. Geld lenen wordt goedkoper, er wordt meer geïnvesteerd en ook de consumptie zou toenemen. Spaarders worden met een negatieve rente namelijk gedwongen om zoveel mogelijk te consumeren en investeren. Als je iedere dag een deel van je saldo moet betalen aan de bank dan is het rendabel om zoveel mogelijk uit te geven. Mensen gaan meer kopen en alles wat overblijft investeren in aandelen en vastgoed. Het is niet voor niets dat aandelenkoersen en huizenprijzen de laatste jaren weer tot recordhoogtes zijn gestegen. Dat heeft alles te maken met de lage rentestand waar we sinds de crisis mee te maken hebben.

De realiteit is echter dat cash geld bestaat en niet zomaar uit onze samenleving zal verdwijnen. Als gevolg hiervan kunnen centrale bankiers de rentestand niet diep-negatief kunnen maken. Waarom is dat het geval? Als consumenten moeten gaan betalen om hun geld op een spaarrekening te stallen, dan wordt het steeds aantrekkelijker om al je tegoeden in cash geld om te zetten. Over cash geld hoef je namelijk geen negatieve rente te betalen. Waarom zou je dan 5 procent per jaar betalen om je geld bij een bank te stallen? De hoe dieper de rente het negatieve in zakt, hoe aantrekkelijker de oude sok wordt. Er komt een punt dat mensen de veiligheid en het gemak van een bank niet op vinden wegen tegen de prijs die ze ervoor moeten betalen. De aanwezigheid van cash geld is dus problematisch aan het worden voor centrale banken. Nu de rente wereldwijd al rond het nulpunt ligt kunnen ze deze monetaire-tool niet meer gebruiken om een daling van de economische groei om te draaien.

Hoe werkt negatieve rente in de praktijk?

De rentestand is gereedschap voor centrale banken om de economie mee te beïnvloeden, maar hoe werkt dit precies? Commerciële banken houden hun reserves aan bij de centrale bank. Je kunt dit zien als het spaargeld van de commerciële banken dat ze stallen bij de moederbank. Commerciële banken moeten voor een deel verplichte reserves aanhouden bij de centrale bank. Als de centrale bank een negatieve rente gaat hanteren, dan moeten ze in ieder geval gaan betalen over die verplichte reserves. Die kosten moeten de commerciële banken uiteindelijk ergens kwijt en dat gaan de spaarders bij die banken voelen. Commerciële banken worden gedwongen om hun klanten een negatieve rente voor te schotelen op hun spaargelden. Een ander gevolg van een centrale bank die een negatieve rente gaat hanteren is dat commerciële banken hun geld liever goedkoop uitlenen dan het als reserves aanhouden.

Lenen wordt goedkoper, er komt meer geld in de economie en consumenten worden door de negatieve rente gedwongen om hun geld uit te geven. Dit is in een notendop het effect van een verlaging van de rentestand door de centrale banken. De economie krijgt een impuls. Het probleem is dat sinds de crisis van 2008 de rente niet meer omhoog is gegaan en dat alles erop wijst dat er weer een recessie aan zit te komen. Wat kunnen beleidsmakers nu nog verzinnen om de economie te redden?

Is het hanteren van een diep-negatieve rente onmogelijk?

Het korte antwoord op deze vraag is nee. De oplossing voor centrale banken zou kunnen zijn om cash geld langzaam uit de samenleving te laten verdwijnen of een manier te verzinnen om de gevolgen van een negatieve rente ook voelbaar te maken voor cash geld. Als het vasthouden van cash geld geen manier is om de gevolgen van een negatieve rente te ontlopen, dan kunnen centrale banken de rente rustig onder het nulpunt brengen.

Deze optie is serieus onderzocht door het Internationaal Monetair Fonds (IMF) in een onderzoek naar de mogelijkheden voor een diep-negatieve rente.[1] De oplossing die wordt aangedragen is het opzetten van een duaal geldsysteem. Het idee is om cash geld te laten bestaan, maar daarnaast een digitale munteenheid in het leven te roepen. De ruilverhouding tussen cash geld en de digitale munteenheid moet worden bepaald door de rentestand. Door het houden van cash geld even duur te maken als het houden van digitaal geld is cash geld geen manier meer om te ontsnappen aan een negatieve rente.

Dit is makkelijker te begrijpen met een praktijkvoorbeeld. Stel dat de rente op digitaal geld naar -3% zou dalen. Voor de daling kreeg je voor je 100 euro aan cash nog 100 euro aan digitaal geld. Na de daling krijg je voor je 100 euro aan cash nog maar 97 euro aan digitaal geld. De verhouding tussen cash geld en digitaal geld zou in een dergelijk systeem afhankelijk zijn van de rente. In theorie kunnen centrale banken een verlaging van de rente ook voelbaar maken voor cash geld. Cash is zo geen mogelijkheid meer om hieraan te ontsnappen. In dit systeem zou een diepe negatieve rente voor centrale banken aan de monetaire-toolkit toegevoegd kunnen worden.

De gevaren van een negatieve rente

Na deze korte introductie op dit spraakmakende onderwerp heb je misschien het idee dat een negatieve rente alleen maar positieve effecten op de economie heeft. De economie krijgt immers een impuls en het lijkt alsof we eindeloos kunnen blijven groeien. Er kleven echter enorme nadelen en risico’s aan het constant blijven verlagen van de rente. Die mogelijke consequenties van een langdurige en diepe negatieve rente gaan we in de komende delen van deze reeks behandelen. Hoe goedkoper het wordt om geld te lenen, hoe meer geld er in omloop raakt en hoe hoger huizenprijzen en aandelenkoersen zullen worden. In feite is dit een vorm van inflatie, je kunt minder kopen met je geld. Het verschil tussen arm en rijk zal daardoor nog groter worden, net als de druk om je geld zo snel mogelijk uit te geven. Is dit wel de juiste manier om de economie te redden? Moeten we wel blijven streven naar eeuwige economische groei? Dit en meer kun je binnenkort verwachten bij je favoriete Pegulanten.


[1] Zie IMF Working Paper – Monetary Policy with Negative Interest Rates: Decoupling Cash from Electronic Money.